Giáo trình Di truyền học - Chương 5: Bản chất hóa học và tái bản của vật chất di truyền

Trước tiên, chúng ta cần nắm các đặc tính thiết yếu của vật chất di truyền sau đây: (1) Đặc tính thông tin sinh học: chứa đựng thông tin cần thiết cho việc xác định cấu trúc của tất cảcác protein đặc thù của loài (các gene cấu trúc) và điều khiển các hoạt động sinh trưởng, phân chia và biệt hoá tếbào; (2) Đặc tính tái bản: khảnăng tựsao chép chính xác, đảm bảo thông tin di truyền của thếhệsau giống với thếhệtrước; (3) Đặc tính hoạt động của các gene: các gene trong bộgene có khảnăng tổng hợp ra các sản phẩm là những phân tửtham gia vào mọi động sống căn bản của tế bào (phiên mã vàdịch mã); (3) Đặc tính biến đổi: khảnăng bịbiến đổi từ nhiều quá trình khác nhau (như đột biến, tái tổhợp, các yếu tốdi truyền vận động). Chính sựbiến đổi đa dạng này tạo ra các nguồn biến dị di truyền đa dạng và phong phú cho sựchọn lọc và tiến hoá.

pdf32 trang | Chia sẻ: zimbreakhd07 | Ngày: 27/01/2013 | Lượt xem: 897 | Lượt tải: 7download
Tóm tắt tài liệu Giáo trình Di truyền học - Chương 5: Bản chất hóa học và tái bản của vật chất di truyền, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
147 Chương 5 Bản chất Hóa học và Tái bản của Vật chất Di truyền Trước tiên, chúng ta cần nắm các đặc tính thiết yếu của vật chất di truyền sau đây: (1) Đặc tính thông tin sinh học: chứa đựng thông tin cần thiết cho việc xác định cấu trúc của tất cả các protein đặc thù của loài (các gene cấu trúc) và điều khiển các hoạt động sinh trưởng, phân chia và biệt hoá tế bào; (2) Đặc tính tái bản: khả năng tự sao chép chính xác, đảm bảo thông tin di truyền của thế hệ sau giống với thế hệ trước; (3) Đặc tính hoạt động của các gene: các gene trong bộ gene có khả năng tổng hợp ra các sản phẩm là những phân tử tham gia vào mọi động sống căn bản của tế bào (phiên mã và dịch mã); (3) Đặc tính biến đổi: khả năng bị biến đổi từ nhiều quá trình khác nhau (như đột biến, tái tổ hợp, các yếu tố di truyền vận động). Chính sự biến đổi đa dạng này tạo ra các nguồn biến dị di truyền đa dạng và phong phú cho sự chọn lọc và tiến hoá. Ngày nay chúng ta đều biết rằng vật chất di truyền chính là các nucleic acid mà ở hầu hết sinh vật là loại deoxyribonucleic acid (DNA) và ở một số virus là ribonucleic acid (RNA). Trong chương này, chúng ta sẽ tìm hiểu thành phần hóa học và cấu trúc cũng như cơ chế tái bản của vật chất di truyền là các đại phân tử DNA và RNA. I. Bằng chứng vật chất di truyền là các nucleic acid 1. Các thí nghiệm biến nạp ở vi khuẩn Năm 1928, Frederick Griffith đặt nền tảng cho việc xác định DNA là vật chất di truyền thông qua thí nghiệm biến nạp (transformation) trên phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae. Các vi khuẩn kiểu dại có vỏ bọc bằng polysaccharide mọc thành các khuẩn lạc hay dòng đặc trưng bằng dạng nhẵn (S: smooth); chúng được coi là độc (virulent) vì có khả năng gây viêm phổi làm chuột chết. Một nòi đột biến của nó mất khả năng hình thành vỏ bọc và mọc thành các khuẩn lạc bé, xù xì (R: rough); chúng là các vi khuẩn không độc (avirulent). Griffith tiến hành các thí nghiệm khác nhau và nhận thấy rằng: (1) Nếu tiêm các vi khuẩn sống nòi S, chuột chết; (2) Nếu tiêm các vi khuẩn sống nòi R, chuột sống; (3) Nếu tiêm các vi khuẩn sống nòi S đã bị giết chết bằng nhiệt, chuột sống bình thường; (4) Nhưng khi tiêm hỗn hợp gồm các vi khuẩn nòi R còn sống và vi khuẩn nòi S đã bị giết chết bằng nhiệt, kết quả bất ngờ là chuột chết. Từ mẫu máu của các con chuột chết này ông đã phân lập được các vi khuẩn nòi S còn sống. Điều đó chứng tỏ rằng bằng 148 cách nào đó các mảnh vỡ tế bào vi khhuẩn nòi S bị giết bởi nhiệt đã xâm nhập vào tế bào R sống và làm biến đổi nó thành vi khuẩn S sống và gây độc. Quá trình này gọi là biến nạp và chất trong mảnh vỡ tế bào S đã gây sự biến nạp đặc thù đó được gọi là tác nhân biến nạp (transformating agent). Vậy bản chất của tác nhân này là gì? Nòi S sống Nòi R sống Nòi S chết S chết + R sống Hình 5.1 Thí nghiệm của Griffith (từ trái sang là 1-4 như đã mô tả trong bài). Trong hơn mười năm trời kể từ sau thí nghiệm của Griffith, Oswald Avery cùng với MacLeod và McCarty đã tiến hành trở lại thí nghiệm biến nạp này nhưng trong ống nghiệm (in vitro). Họ tinh chiết các thành phần của tác nhân gây biến nạp và cho các enzyme khác nhau tác động thăm dò lên hoạt tính của chất chiết này. Kết quả cho thấy hoạt tính của chất chiết chỉ bị phân hủy bởi deoxyribonuclease (DNase) - enzyme có khả năng phân cắt làm suy thoái chỉ đối với DNA, mà không bị tác động phân hủy của ribonuclease (RNase) - enzyme làm suy thoái chỉ các RNA, cũng như của các protease (như trypsin và chymotrypsin) - enzyme phân giải protein. Vào năm 1944, nhóm nghiên cứu của Avery đã chứng minh được rằng: DNA là vật chất mang thông tin di truyền, chứ không phải protein. 2. Tính ổn định của hàm lượng DNA ở các sinh vật bậc cao Trước khi Avery và cs công bố kết quả này, đa số các nhà hóa sinh học vẫn tin rằng gene chính là protein. Vì vậy sau kết quả hiển nhiên đó, nhiều nhà khoa học vẫn còn nghi ngờ tính phổ quát của nó. Vào lúc này, các nghiên cứu bản chất hóa học của nhiễm sắc thể đã khẳng định rằng, hầu hết DNA được khu trú trong các nhiễm sắc thể ở trong nhân. Hơn nữa, các phân tích hóa học của A.E.Mirsky và H.Ris 149 (USA) và của R.Vendrely (France) cho thấy hàm lượng DNA mỗi bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội luôn luôn ổn định đối với một cơ thể nhất định và bằng hai lần hàm lượng DNA mỗi tế bào tinh trùng đơn bội. Chẳng hạn, các số liệu tương ứng ở bò là xấp xỉ 6,6 và 3,3 picogam (1pg =10-12g). 3. Các thí nghiệm ở virus 3.1. Thí nghiệm Hershey-Chase Năm 1952, Alfred D.Hershey và Martha Chase tiến hành các nghiên cứu đánh dấu đồng vị phóng xạ ở loại thể thực khuẩn (bacteriophage, thường nói gọn là phage) gọi là T2 vốn ký sinh ở vi khuẩn Escherichia coli. Phage này chứa một lõi DNA và lớp vỏ bảo vệ bằng protein. Dựa vào đặc điểm nguyên tử lưu huỳnh (S: sulfur) chỉ có trong protein và nguyên tử phosphor (P) chỉ có trong nucleic acid, họ đã đánh dấu protein bằng chất đồng vị phóng xạ S35 và DNA bằng P32 bằng cách cho các phage này sinh trưởng trên các môi trường có S35 và sinh sản khi có S32. Các virus đánh dấu được sử dụng để theo dõi thành phần nào từ virus ban đầu đã đi vào tế bào chủ và sau đó xuất hiện trong các phage thế hệ con. DNA Vỏ virus Hạt virus Hình 5.2 Thí nghiệm Hershey-Chase. (a) Phage bám ở bề mặt ngoài màng tế bào vi khuẩn; (b) bơm lõi DNA vào trong và để lại lớp vỏ protein bám ở ngoài; (c) tái bản, phiên mã và tổng hợp hàng loạt protein của virus; (d) lắp ráp lõi + vỏ để tạo ra các virion; (e) enzym lysozyme phá hủy vách tế bào vi khuẩn và phóng thích các phage thế hệ con. Kết quả cho thấy trong các phage thế hệ con chỉ có hầu như DNA dạng ban đầu và không hề có protein dạng này (hình 5.2). Hơn nữa, lớp vỏ protein dạng ban đầu bám ở bên ngoài màng tế bào vi khuẩn, không thực hiện chức năng nào sau khi DNA đã được tiêm vào trong vi khuẩn. Như vậy, vật chất di truyền của phage T2 là DNA, chứ không phải protein. 3.2. Thí nghiệm chứng minh vật chất di truyền của một số virus là RNA 150 Sau này, năm 1956 A.Gierer chứng minh rằng RNA được tinh sạch từ virus đốm thuốc lá (tobacco mosaic virus = TMV) có khả năng lây nhiễm khi không có bất kỳ protein nào thuộc virus. Kết quả phân tích các virus thế hệ con cho thấy chúng hoàn toàn giống với các virus sinh ra từ sự cho lây nhiễm bằng các virus còn nguyên vẹn. Bằng chứng RNA là thành phần di truyền của TMV cũng đã được Fraenkel Conrat và B.Singer tái xác nhận năm 1957 trong thí nghiệm "lắp ráp chéo" giữa lõi RNA và vỏ protein của hao kiểu TMV là S và HR. II. Thành phần hóa học và cấu trúc của DNA Các nucleic acid (DNA, RNA) là những polymer sinh học, có trọng lượng phân tử lớn, gồm nhiều đơn phân (monomer) là các nucleotide nối với nhau tạo thành các chuỗi hay mạch polynucleotide - cấu trúc sơ cấp của các phân tử nucleic acid. 1. Cấu trúc của các nucleotide liên kết glycosid Hình 5.3 Bốn loại base của DNA và cấu trúc một nucleotide (dAMP). Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: một nhóm phosphate, một gốc đường pentose và một trong bốn loại base nitơ (các dẫn xuất của purine hoặc pyrimidine). Về cấu trúc, nhóm phosphate nối với gốc đường tại nguyên tử carbon số 5 (C5') bằng một liên kết ester và base nitơ nối với gốc đường tại nguyên tử carbon số 1 (C1') bằng một liên kết β-glycosid (Hình 5.3). Lưu ý: (1) Các base là thành phần đặc trưng qui định tên gọi các nucleotide mang chúng. Trong DNA chứa bốn loại base cơ bản: 151 adenine (A), thymine (T), guanine (G) và cytosine (C); trong RNA cũng chứa bốn loại nhưng chỉ khác là thymine được thay bởi uracil (U). (2) Đường pentose của RNA là D-ribose và của DNA là 2-deoxy-D- ribose (ký hiệu D-: chỉ dạng đường quay phải để phân biệt với dạng L- quay trái không có trong thành phần của các nucleic acid tự nhiên). Hai gốc đường này khác nhau ở C2'; trong ribose là nhóm -OH và trong deoxyribose là -H. Sự có mặt của thành phần đường trong các nucleotide phân biệt hai loại ribonucleotide và deoxyribonucleotide cấu tạo nên hai loại nucleic acid tương ứng là RNA và DNA. (3) Cấu trúc "base + đường" gọi là nucleoside; cách đọc và viết tắt tương ứng với các base A, T, G và C trong DNA như sau: deoxyadenosine (dA), deoxythymidine (dT), deoxyguanosine (dG) và deoxycytidine (dC); cách gọi cho các nucleoside trong RNA chỉ cần bỏ tiền ngữ "deoxy" (d), và thay cho dT là uridine (U). Và nếu đọc đầy đủ tên gọi của một nucleotide chỉ cần thêm cái "đuôi" 5'-monophosphate, ví dụ ở hình 5.3. (4) Tính phân cực trong cấu trúc một nucleotide còn thể hiện ở các nhóm hydroxyl (-OH) ở hai vị trí C5' (hình thành liên kết ester với nhóm phosphate để tạo ra nucleotide) và C3' (hình thành liên kết phosphodiester với nucleotide khác để tạo chuỗi polynucleotide). 2. Cấu trúc chuỗi polynucleotide Liên kết 3',5'-phosphodiester và chiều 5'→3' của chuỗi polynucleotide Đầu 3' Đầu 5' Hình 5.4 Cấu trúc chuỗi polynucleotide của DNA. 152 Các nucleotide trong DNA hoặc RNA nối với nhau bằng các mối liên kết 3',5'-phosphodiester giữa gốc đường của nucleotide này với nhóm phosphate của nucleotide kế tiếp, tạo thành chuỗi polynucleotide (nhờ sự xúc tác của các enzyme tương ứng là DNA- hoặc RNA-polymerase). Vì vậy các chuỗi này bao giờ cũng được kéo dài theo chiều 5'→3' (đầu 5' mang nhóm phosphate tự do và đầu 3' chứa nhóm -OH tự do) và có bộ khung gồm các gốc đường và phosphate luân phiên nhau, còn các base nhờ vậy có trình tự được đọc theo một chiều xác định (hình 5.4). Thông thường người ta biểu diễn trình tự base 5'→3' theo chiều từ trái sang phải. Ví dụ dưới đây cho thấy các chuỗi RNA và DNA chỉ khác nhau bởi base U và T và gốc đường trong các nucleotide của chúng. chuỗi RNA 5'- AUAGACUACG-3' chuỗi DNA 5'- dAdTdAdGdAdCdTdAdCdG-3' 3. Thành phần hóa học và cấu trúc của chuỗi xoắn kép DNA 3.1. Thành phần hóa học của DNA Năm 1949, E.Chargaff áp dụng phương pháp sắc ký giấy vào phân tích thành phần hóa học của DNA các loài khác nhau (Bảng 5.1; có thể xem trong Watson et al 1987, tr.73) đã khám phá ra ba điểm quan trọng sau đây: (1) Số lượng bốn loại base trong DNA là không bằng nhau; (2) Tỷ lệ tương đối của các base là không ngẫu nhiên; và trong tất cả các mẫu DNA nghiên cứu tồn tại mối tương quan về hàm lượng (%) giữa các base như sau: A T và G≈ ≈C, nghĩa là tỷ số (A+G)/ T+C)≈1; và (3) Mỗi loài có một tỷ lệ (A+T)/(G+C) đặc thù. Bảng 5.1 Thành phần base của DNA ở một số loài (từ nhiều tác giả) Sinh vật A% T% G% C% CT GA + + CG TA + + Phage lambda 21,3 22,9 28,6 27,2 1,00 0,79 Phage T7 26,0 26,0 24,0 24,0 1,00 1,08 Mycobacterium tuberculosis 15,1 14,6 34,9 35,4 1,00 0,42 Escherichia coli 24,7 23,6 26,0 25,7 1,03 0,93 Aspergillus niger (nấm mốc) 25,0 24,9 25,1 25,0 1,00 1,00 Saccharomyces cerevisiae 31,3 32,9 18,7 17,1 1,00 1,79 Triticum (lúa mỳ) 27,3 27,1 22,7 22,8 1,00 1,19 Zea mays (ngô) 26,8 27,2 22,8 23,2 0,98 1,17 Salmo salar (cá hồi) 29,7 29,1 20,8 20,4 1,02 1,43 Gallus domestica (gà nhà) 29,5 27,7 22,4 20,4 1,08 1,34 Homo sapiens (người) 30,9 29,4 19,9 19,8 1,01 1,52 153 3.2. Cấu trúc chuỗi xoắn kép Vào năm 1951-52, việc nghiên cứu cấu trúc ba chiều của DNA bằng phân tích nhiễu xạ tia X được bắt đầu bởi Maurice Wilkins và Rosalind Franklin. Các bức ảnh chụp được 1952 (hình 5.5) gợi ý rằng DNA có cấu trúc xoắn gồm hai hoặc ba chuỗi. Lúc này ở Anh còn có một số nghiên cứu khác nhằm phát triển lý thuyết nhiễu xạ của Linus Pauling để tìm hiểu cấu Hình 5.5 Ảnh chụp DNA tinh thể bằng tia X của Franklin. ắn kép (double trúc DNA. Tuy nhiên, giải pháp đúng đắn nhất là chuỗi xo helix) bổ sung do James Watson và Francis Crick đã đưa ra năm 1953. Mô hình này (hình 5.6) phù hợp với các số liệu của Wilkins và Franklin cũng như của Chargaff. Sự kiện này mở ra một bước ngoặt mới cho cho sự ra đời và phát triển với tốc độ như vũ bão của di truyền học phân tử và sinh học nói chung. Hình 5.6 Các mô hình Bên trái là mô hình không gian lấp đ m sau: cấu trúc DNA. ầy. Hình giữa là chuỗi xoắn duỗi thẳng cho thấy các cặp base ở giữa và hai bộ khung đường-phosphate ở hai bên, với các thành phần được chỉ ra bằng các mũi tên. Bên phải là sơ đồ chuỗi xoắn kép với hai sợi đối song song. Mô hình Watson-Crick hay DNA dạng B có các đặc điể Bộ khung đường-phosphate Liên kêt hydro 154 (1) DNA gồm hai chuỗi đối song song (antiparallel) cùng uốn quanh m t trục trung tâm theo chiều xoắn phải, với đường kính 20Aộ và là bổ sung về trình tự các o (1angstrom = 10-10m), gồm nhiều vòng xoắn lặp lại một cách đều đặn và chiều cao mỗi vòng xoắn là 34 Ao, ứng với 10 cặp base (base pair, viết tắt là bp). (2) Các bộ khung đường-phosphate phân bố ở mặt ngoài chuỗi xoắn các base nằm ở bên trong; chúng xếp trên những mặt phẳng song song với nhau và thẳng góc với trục phân tử, với khoảng cách trung bình 3,4 Ao. (3) Hai sợi đơn gắn bó với nhau bằng các mối liên kết hydro (vốn lực hóa học yếu) được hình thành giữa các cặp base đối diện theo nguyên tắc bổ sung "một purine - một pyrimidine". Cụ thể là, trong DNA chỉ tồn tại hai kiểu kết cặp base đặc thù là A-T (với hai liên kết hydro) và G-C (với ba liên kết hydro) (xem các hình 5.6 và 5.7). (4) Tính chất bổ sung theo cặp base dẫn đến sự base giữa hai sợi đơn của mỗi chuỗi xoắn kép. Vì vậy, trong DNA sợi kép bao giờ cũng có: A = T và G = C (quy luật Chargaff); nghĩa là (A+G) = (T+C) hay tỷ số 1=+ + CT GA , còn tỷ lệ CG TA + + đặc thù cho từng loài. Hình 5.7 Hai kiểu kết cặp base của DNA. Cặp G-C nối vớ nhau bằng ba liên ằng, hai đặc điểm quan trọng nhất trong cấu trúc DNA là sự sung giữa các cặp base. Hai đặc điểm này cho phép giải thích một cách cơ i kết hydro (biểu thị bằng các đường chấm), có cùng hình dạng chính xác như cặp A-T nối với nhau bằng hai liên kết hydro. Các mũi tên chỉ vị trí liên kết giữa base với gốc đường. Cần lưu ý r phân cực ngược chiều của hai sợi đơn (5'→3' và 3'→5') và nguyên tắc bổ 155 bản các cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử (tái bản, phiên mã và dịch mã). 4. Sơ lược về các đặc tính hóa lý của các nucleic acid 4.1. Các dạng của DNA Mô hình Watson-Crick hay DNA dạng B là cấu trúc phổ biến. Tuy còn phát hiện ra nhiều dạng xoắn phải khác i nghiên h, song cấu trúc Hình 5.8 DNA-B và DNA-Z h chuỗi xoắn nhiên, sau này người ta (A,C,D...); chúng có một số biến đổi so với DNA-B (xem bảng 5.2). Bên cạnh các dạng DNA xoắn phải, từ năm 1979 Alexander Rich và đồng sự còn phát hiện thêm một dạng DNA xoắn trái duy nhất cho đến nay, gọi là DNA-Z. Dạng DNA này có các bộ khung zigzag uốn gập khúc theo chiều trái, mỗi vòng xoắn dài 45,6Ao chứa 12 cặp base (hình 5.8 và bảng 5.2). DNA dạng Z chứa các sợi gồm các purine và pyrimidine xếp xen kẻ nhau, thí dụ: --GCGCGCGC-- --CGCGCGCG-- Mặc dù Rich khám phá DNA-Z kh cứu về các hợp chất mô hìn này dường như cũng có mặt trong các tế bào sống ở một tỷ lệ nhỏ và vẫn còn chưa thật sự hiểu rõ chức năng của nó. Bảng 5.2 Đặc điểm của các dạng DNA - A, B, C và Z Dạng Chiều xoắn Số bp/vòng xoắn Đường kín A Phải 11,0 23Ao B Phải 10,0 19Ao C Phải 9,3 19Ao Z Trái 12,0 18Ao *Nguồn imball ernet). Về c t, xem trong Wats l 1987, tr.249. trọng nhất của DNA là hai mạch đơn mối liên kết hydro, vốn là lực liên : J.K (từ int hi tiế on et a 4.2. Biế ính và h h của DNA 4.2.1. Khái niệm biến tính và hồi tính n t ồi tín Một trong những đặc điểm quan bổ sung của nó gắn với nhau bằng các kết hóa học yếu nên chúng có thể bị phân hủy dưới tác dụng của các enzyme, năng lượng... làm cho hai mạch đơn của chuỗi xoắn kép tách rời nhau. Nhờ đó DNA mới có thể tái bản, các gene mới có thể biểu hiện ra 156 các sản phẩm của mình. Mặt khác, DNA có thể phục hồi trở lại trạng thái ban đầu theo một quá trình ngược lại, nghĩa là có tính thuận-nghịch. Bằng thực nghiệm, người ta đã chứng minh điều đó bằng cách sử dụng các tác nhân vật lý và hóa học khác nhau. Chẳng hạn, khi đun nóng từ từ các phân tử DNA lên tới nhiệt độ gần 100oC (thường là 90-95oC), thì các liên kết hydro của chúng bị phá hủy hoàn toàn và hai sợi bổ sung tách ra. Hiện tượng này được gọi là biến tính (denaturation). Ngược lại, khi làm nguội từ từ dung dịch đốt nóng chứa DNA bị biến tính hòan toàn, các sợi đơn thường cặp đôi với sợi bổ sung của chúng và làm phục hồi chuỗi xoắn kép như lúc đầu. Hiện tượng đó gọi là hồi tính (renaturation). • C¸ c vï ng giµu A-T t¸ ch tr- í c, c¸ c vï ng giµu G-C t¸ ch sau DNA sợi kÐp giµu GC ch- a bÞnãng ch¶y Vï ng DNA giµu A-T ®- î c t¸ ch thµnh mét bóp d¹ ng sî i ®¬n • Hµm l- î ng G-C cã thÓ®- î c x¸ c ®Þnh tõ Tm cña DNA 50 7060 80 NhiÖt ®é oC • Tm phô thuéc vµo hµm l- î ng G-C cña DNA % h yp er ch ro m ic ity DNA E. coli ví i 50% G-C, cã Tm b»ng 69 o C. Hình 5.9 DNA biến tính từng phần. Hình 5.10 Sự phụ thuộc của Tm vào àm lượng GC của 3 DNA khác nhau temperature), hay Tm. Tm là điểm cobacterium phlei. Điều này h Ở nhiệt độ vừa phải hoặc khi có mặt các tác nhân gây mất ổn định như alkali hay formamide, thì các phân tử DNA bị biến tính từng phần. Khi đó tại các vùng giàu cặp AT sẽ tách từng phần trước, trong khi các vùng giàu cặp GC vẫn giữ nguyên đặc tính xoắn kép. Điều này có thể lý giải là do mỗi cặp AT chỉ có hai liên kết hydro rõ ràng là kém bền hơn so với mỗi cặp GC có tới ba mối liên kết như thế. Nhiệt độ mà tại đó các sợi DNA bị biến tính hay tách nhau một nửa được gọi là nhiệt độ nóng chảy (melting giữa của pha phuyển tiếp (hình 5.9) và nó tùy thuộc vào hàm lượng G-C của DNA, nghĩa là đặc trưng cho DNA mỗi loài. Ví dụ, DNA của E. coli với 50% G-C thì có Tm là 69oC (hình 5.10). Nói chung, hàm lượng GC của một DNA có thể biến thiên từ 22% ở nấm mốc nhầy Dictyostelium đến 73% ở My có thể gây một hiệu quả mạnh lên các đặc tính hóa lý của DNA, đặc biệt là lên nhiệt độ nóng chảy, vốn nó tăng tuyến tính với hàm lượng GC. Nhiệt độ nóng chảy (Tm) của một DNA là nhiệt độ mà tại đó hai sợi bị biến tính hay tách nhau một nửa. Ngoài ra, nồng độ ion thấp và các dung môi hữu cơ cũng thúc đẩy sự biến tính của DNA. 157 4.2.2. Ứng dụng trong lai phân tử (hình 5.11) Người ta lợi dụng khả năng nói trên của DNA để tạo ra các phân tử n hợp các DNA biến tính từ DNA lai nhân tạo bằng cách làm lạnh từ từ hỗ hai loài khác nhau. Kỹ thuật lai phân tử (molecular hybridization) này đã được ứng dụng rộng rãi để xác định mức độ tương đồng DNA của các nhóm phân loại khác nhau. Ví dụ, các thực nghiệm cho thấy có khoảng 25% tổng số DNA người và chuột có thể lai với nhau (Watson et al 1987). Hình 5.11 Biến tính và hồi tính của DNA (trái) và lai nucleic acid (phải). Theo nghĩa rộng, lai phân tử hay lai nucleic acid t g tồn tại oặ được hiểu là sự tương ác giữa các sợi nucleic acid bổ sung. Nó có thể xảy ra giữa hai sợi DNA hay giữa các sợi DNA và RNA, và đó chính là cơ sở của nhiều kỹ thuật, chẳng hạn như: lai một mẩu dò có đánh dấu đồng vị phóng xạ (radioactive probe) để lọc ra DNA hay RNA bám vào mang lai là một trong những thí nghiệm cho nhiều thông tin bổ ích nhất được tiến hành trong di truyền học phân tử. Hai kiểu cơ bản của lai phân tử là phương pháp thấm Southern (Southern blots) và phương pháp thấm Northern (Northern blots). Trong đó, kiểu đầu là lai bằng một mẩu dò để lọc DNA, còn kiểu sau dùng để lọc RNA. Mẩu dò (probe) là các công cụ sơ cấp được dùng để xác định các trình tự bổ sung cần quan tâm; nó là một nucleic acid sợi đơn được đánh dấu phóng xạ và được dùng để xác định một trình tự nucleic acid bổ sung bám trên màng lọc nitrocellulose hay màng lai bằng nylon. Nói chung, mẩu dò là một dòng (clone) được tạo ra bằng cách xen DNA vào một vector. Thông thường hầu hết các vật dò này là các dòng thuộc plasmid. III. Kích thước bộ gene và tính phức tạp về mặt tiến hóa 1. Sơ lược về bộ gene của các virus, prokaryote và eukaryote Virus là nhóm "sinh vật" bé nhất chưa có cấu tạo tế bào, khôn đơn độc mà ký sinh bắt buộc ở các tế bào sinh vật tiền nhân (prokaryote) h c sinh vật nhân chuẩn (eukaryote); chỉ trong điều kiện đó chúng mới có khả năng tái bản. Các virus ký sinh hoặc gây nhiễm vi khuẩn gọi là thể 158 thực khuẩn (bacteriophage) hay phage. Cấu trúc của các virus tương đối đơn giản, gồm hai phần chính là lõi axit nucleic và vỏ protein (hình 5.12). Một số virus ở thực vật hoặc các virus gây ung thư, AIDS, SARS ở người và động vật có bộ gene là RNA. Số còn lại bao gồm nhiều virus ký sinh ở vi khuẩn và động vật có bộ gene là DNA sợi kép hoặc sợi đơn, có mạch thẳng hoặc mạch vòng (bảng 5.3). Các enzyme Vỏ (capsid)RNA Bao virus Protein virus Hình 5.12 Ảnh chụp phage T4 (trái) và sơ đồ cấu trúc của HIV (phải). Hình 5.13 Ảnh chụp các tế bào E. coli (trái) và vật chất di truyền của nó (phải), và bên dưới là ảnh hiển vi của plasmid pSC101. ất. Vi khuẩn điện tử Nhóm prokaryote bao gồm các vi khuẩn (bacteria) và vi khuẩn cổ (archae) là các sinh vật có cấu tạo tế bào đơn giản nh Escherichia coli (hình 5.13) là đối tượng được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu di truyền phân tử. Bộ gene chính của nó là một phân tử DNA sợi kép vòng có kích thước lớn (4.639.221 bp, với 4290 gene mã hóa protein và 53 gene RNA) gọi là nhiễm sắc thể chính. Nó thường tập trung ở một "vùng nhân" (nucleoid), không có màng nhân bao bọc, và ở trạng thái siêu xoắn (supercoiled DNA) dưới sự kiểm soát của các enzyme 159 topoisomerase. Ngoài ra còn có nhiều phân tử DNA sợi kép trần mạch vòng khác có kính thước bé hơn nhiều, gọi là các plasmid (Vấn đề này được trình bày kỹ trong giáo trình Di truyền học Vi sinh vật và Ứng dụng). Nhóm eukaryote là nhóm lớn nhất và tiến hóa đa dạng nhất về trình dộ tổ chức cơ thể, bao gồm tất cả các sinh vật có cấu tạo tế bào (trừ vi khuẩn và vi khuẩn lam), có thể là đơn bào hoặc đa bào. Trong tế bào chứa hai hệ thống di truyền, bộ gene nhân (đã trình bày ở chương 3 và 4) và bộ gene tế bào chất (xem chương 9). Kích thước bộ gene của một số sinh vật thường gặp được giới thiệu ở các bảng 5.3 và 5.4. 2. Mối quan hệ giữa kích thước bộ gene và tính phức tạp về tiến hóa Dựa trên các kết quả phân tích bộ gene của các virus và vi khuẩn cũng khái hóa protein (không kể 53 gene ng xỉ lông", là ài Arabidopsis thaliana vốn là như của bộ gene ở eukaryote (bộ nhiễm sắc thể đơn bội), cho phép quát như sau: Kích thước của bộ gene tăng lên tương đối cùng với mức độ phức tạp về tiến hóa. Thật vậy, từ bảng 5.3 ta thấy rằng kích thước bộ gene của các virus nói chung là rất nhỏ so với nhóm prokaryote; và kích thước bộ gene của các prokaryote lại tỏ ra quá đơn giản so với ngay cả một eukaryote đơn bào như nấm men. Ví dụ: Trong khi DNA của một vi khuẩn điển hình như E. coli hơn 4,6 triệu cặp base và chứa 4.377 gene mã RNA); thì phage MS2 là một trong các virus bé nhất, bộ gene RNA của nó cũng chỉ có 3.569 base với tất cả 4 gene; hoặc có kích thước lớn như virus Epstein-Barr - bộ gene DNA sợi kép mạch vòng - cũng chỉ có 172.282 cặp base với tất cả 80 gene. Nếu xét trên cả hai nhóm prokaryote và eukaryote, ta thấy rằng kích thước các bộ gene biến thiên rất rộng: bộ gene đối với một sinh vật sống tự do (một vi khuẩn) được biết là bé nhất chứa khoảng 600.000 cặp base DNA, trong khi các bộ gen người và chuột là khoảng 3 tỷ. Nếu xét riêng ở nhóm eukaryote, ta đã biết mỗi loài có một số lượng nhiễm sắc thể đặc trưng và nó không phản ánh trình độ tiến hóa của các loài. Tuy nhiên, về mặt nào đó rõ ràng là có sự tương quan thuận giữa hàm lượng DNA của các bộ gene đơn bội và nấc thang tiến hóa của các động- thực vật. Dù vậy vẫn có một số ngoại lệ so với quy tắc này! 3. Hàm lượng DNA và nghịch lý giá trị C Chẳng hạn, mặc dù Psilotum nudum, đôi khi gọi là "dươ một thực vật đơn giản hơn nhiều so với lo một thực vật có hoa thuộc họ cải, nhưng nó lại có hàm lượng DNA lớn hơn tới 3.000 lần. Mặc dù ta hiểu tại sao, nhưng có điều thú vị là trên 80% bộ gene của nó là DNA lặp lại không chứa thông tin di truyền nào cả! Hay một số thực vật (như ngô, loa kèn) hay một số động vật (như lưỡng thê, cá) lại có kích thước bộ gene lớn gấp nhiều lần so với lớp thú (bảng 5.3). 160 Một số lưỡng thê chứa DNA nhiều gấp bộ gene chúng ta đến 30 lần, nhưng chắc chắn không phải là chúng phức tạp gấp chúng ta 30 lần. Bảng 5.3 Kích thước bộ gene (genome) một số sinh vật thường gặp Bộ gene sinh vật Số bp Số gene Ghi chú Virus Phage DNA ng ambda (ở E. coli) 48.502 ~61 NA sợi kép thẳng li) ~2 150-2 1) 29.600 17 80 1 1.7 achomatis 1.0 9 ệnh lây q a tình dục e 3 s n umefaciens** ector hữu ích... i revisiae 1 aromyces pombe 12.4 37 4 29 Nấm men phân cắt i 1 1 ~1 a 1 )***** ~ ... ~ 1 Ø-X174 (ở E. coli) 5.386 10 sợi đơn vò Phage l D Phage T2 hoặc T4

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfc5.pdf