Giao tiếp liên văn hóa Việt-Anh dưới góc nhìn nhân học giao tiếp

Ở Việt Nam cũng như trên thế giới, hiện nay

có rất nhiều nghiên cứu về văn hóa, ngôn ngữ,

mối quan hệ giữa chúng và vai trò của văn hóa

trong giảng dạy ngôn ngữ. Bài viết giới thiệu khía

cạnh của liên văn hóa trong giao tiếp tiếng Việt và

tiếng Anh. Một số nội dung sơ lược về nhân học

giao tiếp và các khái niệm liên quan như cấu trúc

hội thoại, hàm ý hội thoại, phép lịch sự. trong sử

dụng ngôn ngữ liên văn hóa được bàn bạc, phân

tích dưới ánh sáng của nhân học giao tiếp. Từ việc

hiểu biết về văn hóa ảnh hưởng đến giao tiếp bằng

ngôn ngữ, tác giả bàn luận thêm những vấn đề cần

lưu ý trong giảng dạy tiếng Anh như là một ngoại

ngữ ở Việt Nam

pdf8 trang | Chia sẻ: phuongt97 | Ngày: 28/07/2021 | Lượt xem: 109 | Lượt tải: 0download
Nội dung tài liệu Giao tiếp liên văn hóa Việt-Anh dưới góc nhìn nhân học giao tiếp, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ng dạy tiếng Anh cho đối tượng này cần so sánh các chủ điểm văn hóa được đề cập với văn hóa mẹ đẻ. Ví dụ, khi dạy cách chào hỏi ở các nền văn hóa khác nhau, giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh cách chào nhau như thế nào của người Việt, đặc biệt là cách chào theo thứ bậc khác nhau, bởi đây vừa là phần mở rộng ngữ liệu có liên quan đến bài giảng vừa là cách lưu giữ trao truyền văn hóa. Bên cạnh việc dạy văn hóa qua các bài học kỹ năng, giáo viên có thể dạy văn hóa như là một bài học riêng - dạy văn hóa bằng ngoại ngữ. Ví dụ như giáo viên cần bổ sung các chủ điểm văn hóa L2 theo từng thời điểm trong năm như Giáng sinh, Ngày của Cha, Ngày của Mẹ, Ngày của Thầy cô, Ngày Độc lập, Ngày Cá tháng Tư,... trong văn hóa L2 qua các hoạt động trong lớp học tương ứng. Ngoài ra, có nhiều hoạt động đặc biệt để dạy văn hóa được đề cập trong nghiên cứu của Phan và Nguyễn (2008) như Trình bày văn hóa (Culture capsules), Thành ngữ (Proverbs), Nghe và hành động (Audio – motor Units)... Hai là, quan tâm đến yếu tố phi ngôn ngữ trong giao tiếp liên văn hóa. Dạy văn hóa trong ngôn ngữ không chỉ dừng lại dạy lời nói hợp văn hóa hay giới thiệu văn hóa mà cần phải chú trọng đến các yếu tố phi ngôn ngữ trong giao tiếp và thực hành văn hóa. Mehrabian và Wiener (1966) phát hiện 93% ý nghĩa xã hội được gắn kết với giao tiếp phi ngôn từ. Giao tiếp phi ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng, đặc biệt là khi giao tiếp bằng ngôn ngữ của người học còn hạn chế. Ngữ điệu, cử chỉ, điệu bộ kèm theo lời nói rất quan trọng. Giáo viên phải chú ý các yếu tố này khi dạy ngoại ngữ. Giao tiếp không thành công do thiếu đồng bộ giữa ngôn ngữ và phi ngôn ngữ có thể xuất hiện trong mọi tình huống. Ví dụ, trẻ con mới học Anh văn vỡ lòng thích tập nói tiếng Anh với người nước ngoài một cách rất tự nhiên mà ít cân nhắc đến mục đích giao tiếp và có xu hướng thực hành những gì đã học. Trong những lần giao tiếp đầu tiên, các em có thể sử dụng ngữ điệu hay cử chỉ kèm theo chưa thật sự thích hợp. Rất nhiều điều liên quan đến văn hóa cần phải định hướng, giảng dạy, tổ chức học tập, thực hành một cách trực tiếp hay gián tiếp. Trong đó, chính cách cư xử, sử dụng ngôn ngữ của giáo viên cũng là tấm gương, điển hình văn hóa L2 mà học sinh có thể tham khảo. Ba là, giáo viên cần chú ý đến tập quán văn hóa của học sinh và có ứng xử phù hợp với đối tượng của mình. Việc dạy tiếng Anh lấy người học làm trung tâm luôn tôn trọng khả năng hoạt động tích cực của học sinh. Trong các lớp theo kiểu phương pháp này, thời lượng nói của giáo viên (Teacher Talking Time - TTT) luôn được kiểm soát ở mức độ ngắn gọn nhất. Tuy nhiên, giáo viên đôi khi thiếu kiểm soát TTT do ảnh hưởng tiềm thức cố hữu là người thầy thì phải dạy, mà dạy thì phải giảng, và giảng thì phải nói nhiều. Việc chiếm lời của giáo viên với học sinh trong lớp học kỹ năng ngoại ngữ là điều cần tránh. Ngoài ra, giáo viên nên có chiến lược thích hợp để cả lớp cùng tham gia hoạt động lớp bằng cách chú ý học sinh kém, thiếu tự tin. Điều này xuất phát từ yếu tố văn hóa, người nói kém thường thiếu tự tin, có xu hướng nhượng lời cho người nói tốt. Có trường hợp, học sinh thiếu tự tin giao tiếp trở nên im lặng. Sự im lặng của học sinh có thể gây bối rối cho một số giáo viên nước ngoài, nhưng đây là một phần của thói quen cần được thông cảm, thấu hiểu và động viên. Để xây dựng lòng tự tin trong giao tiếp, giáo viên cần nhạy cảm và linh hoạt. Sự nhạy cảm rất cần thiết trong việc đánh giá năng lực, mức độ tự tin, hứng thú của học sinh để phát hiện, khơi gợi 37 Soá 18, thaùng 6/2015 37 khả năng, thiên hướng của người học. Nhờ vào các cách phát vấn khác nhau, phù hợp với năng lực, tâm lý của học sinh, giáo viên có thể giúp các học sinh thiếu tự tin tham gia học tập tốt. Ví dụ như, giáo viên nên bắt đầu hỏi học sinh yếu những câu hỏi ít yêu cầu năng lực ngôn ngữ, dần dần sẽ hỏi những câu khó hơn để học sinh đi từng bước từ xây dựng lòng tự tin đến sẵn sàng nhận thách thức và tự thách thức bản thân. Sự đa dạng về kiểu sắp xếp hoạt động trong lớp (work arrangement) là công cụ hữu hiệu để giáo viên giúp học sinh ở mọi cấp độ tham gia bài tích cực hơn. Học sinh yếu cảm thấy dễ chịu hơn khi được làm việc với bạn theo cặp và nhóm (pair, group work) hơn là nói trước lớp hay nói với giáo viên. Khi nắm bắt được tâm lý thiếu tự tin, hay im lặng, nhường lượt cho người giỏi hơn của học sinh, giáo viên nên có biện pháp thích hợp để giúp học sinh bằng sự cảm thông và nghệ thuật giảng dạy của mình. Bốn là, giáo viên nên chú trọng sự khác biệt cấu trúc tư duy trong giao tiếp liên văn hóa. Văn hóa mẹ đẻ ảnh hưởng rất lớn đến rèn kỹ năng giao tiếp trong L2, đặc biệt là rèn kỹ năng viết. Có rất nhiều nghiên cứu chứng minh sự khác biệt về văn hóa gây một số khó khăn nhất định trong việc dạy môn Viết tiếng Anh cho học sinh Việt Nam. Tác giả tâm đắc phát hiện trong nghiên cứu của Phan (2011), học sinh Việt Nam gặp các vấn đề mang dấu ấn văn hóa và ngôn ngữ mẹ đẻ như khó đảm bảo tính mạch lạc (coherence), bố cục trình bày (organization of discourse) và phong cách diễn đạt (style) khi sử dụng L2. Khi viết, người viết phải viết những điều liên quan đến chủ đề có chủ đích cụ thể; nhưng trong tiếng Việt người đọc chấp nhận thậm chí mong đợi điều bất ngờ, mới mẻ, có thể ít liên quan đến nội dung chính. Đôi khi, cách trình bày ý tưởng trong tiếng Việt có thể bị cho vòng vo trước khi đi vào nội dung chính. Những sự khác biệt này làm giảm đi tính mạch lạc khi viết tiếng Anh. Kế đến, bố cục trình bày ý tưởng trong tiếng Anh rõ ràng, có định hướng người đọc như có mở đầu, kết thúc, chuyển tiếp kết nối, giới thiệu trình tự. Cách sắp xếp câu chủ đề, ý chính, ý ủng hộ trong tiếng Việt khác với cấu trúc trong tiếng Anh; trong tiếng Anh người viết có xu hướng trình bày nội dung quan trọng trước, còn trong tiếng Việt phải qua nhiều dẫn dắt mới đến nội dung chính. Bên cạnh đó, cách định hướng người đọc theo dàn ý, trật tự làm cho người Việt học viết tiếng Anh thấy gò bó, thiếu sáng tạo. Cuối cùng, phong cách diễn đạt của mỗi ngôn ngữ khác nhau. Do ảnh hưởng nhiều cách nói gián tiếp, tránh đụng chạm, nói chung chung, hay dùng từ tượng trưng, hoa mỹ trong tiếng Việt, văn phong người Việt khi viết tiếng Anh thường khó đọc, khó hiểu, thậm chí mơ hồ. Nhận biết được sự khác biệt có thể gây khó khăn cho học sinh Việt Nam trong viết tiếng Anh, giáo viên cần thận trọng đối với việc hình thành thói quen rèn luyện viết theo cấu trúc L2 và sử dụng ngôn ngữ L2 để tư duy. Điều này rất quan trọng nhưng khó rèn luyện đặc biệt ở học viên lớn tuổi do họ đã có nếp nghĩ và quen với cách viết trong tiếng mẹ đẻ. Có thể, học sinh thấy việc sắp xếp ý theo tiếng Anh là gò bó, đơn điệu; hoặc không quen với cách viết này nên viết bằng tiếng Việt trước, rồi dịch sang tiếng Anh sau. Ngoài việc dạy cách viết theo tiêu chuẩn L2, giáo viên cần có thông tin định hướng khác biệt văn hóa để người học hiểu và chấp nhận sự khác biệt để luyện tập cách viết mới theo tiêu chuẩn của L2. Để khuyến khích học sinh luyện cách viết mới của nền văn hóa mới, giáo viên cần hiểu học sinh của mình trên nền tảng văn hóa, cách tư duy, năng lực ngôn ngữ của văn hóa mẹ đẻ... để điều chỉnh, động viên, định hướng thích hợp và tránh áp đặt vì xét ở khía cạnh văn hóa chỉ có sự khác nhau, không có sự hơn thua và viết là một quá trình sáng tác mang tính sáng tạo và tính chủ quan cao. Bài viết này điểm sơ về ảnh hưởng của văn hóa trong giao tiếp ngôn ngữ và một số bàn luận trong việc dạy tiếng Anh như là một ngoại ngữ. Cách tiếp cận văn hóa và ảnh hưởng của văn hóa trong giao tiếp Việt - Anh xuất phát từ góc nhìn nhân học giao tiếp. Cho nên, tác giả không tham vọng mang lại cách nhìn toàn diện về mối quan hệ văn hóa – ngôn ngữ trong giao tiếp Việt - Anh mà chỉ góp phần khẳng định văn hóa là cái gốc, là tiếp cận cơ bản để giải quyết vấn đề liên quan đến các khía cạnh của nó như ngôn ngữ, sự khác biệt trong hành vi ngôn ngữ, phi ngôn ngữ,... Việc cân nhắc yếu tố văn hóa trong giảng dạy ngôn ngữ để có cách giảng dạy phù hợp, hiệu quả là điều cần thiết. 38 Soá 18, thaùng 6/2015 38 Tài liệu tham khảo Hofstede, G. 1997. Cultures and Organizations Software of the mind. McGaw-Hill Companies. Inc. Hudson. R. A. 1980. Sociolinguistics. Cambridge: Cambridge University Press. Hymes, D. H. 1962. “The ethnography of speaking”. Trong Gladwin, Thomas; Sturtevant, William C. Anthropology and Human Behavior. Washington, D.C.: Anthropology Society of Washington. Hymes, D. H. 1964. “Introduction: Toward Ethnographies of Communication”. Trong J. J. Gumperez and D. Hymes, The Ethnography of Communication, The American Anthropologist 66 Part 2 (1964): 1-29. Mehrabian, A. và Wiener, M. 1966. “Non Immediacy between Communication and Object of Communication in a Verbal Message” , Journal of Consulting Psychology 30 (1966) 225. Phan, Le Ha. 2011. Negotiations, and Conflicts: Writing Academic English Across Cultures. Emerald Group Publishing Limited. Số 22, 23-40. Phan, Văn Hòa và Nguyễn, Thị Thu Trang. 2008. “Dạy văn hóa và dạy học ngoại ngữ: một quá trình thống nhất”. Tạp chí khoa học và công nghệ. Đại học Đà Nẵng – Số 6 (29).2008. Trần, Văn Phước và Nguyễn, Thanh Bình. 2004. A Course in Sociolinguistics. Hue University. Tăng, Tấn Lộc: “Lời tỏ tình” trong ca dao. Xem 15.01.2015 < tang-luc-bat-dan-gian/loi-to-tinh-trong-ca-dao-38351.html>. Trần, Kathy. Tương tư trong ca dao. Xem 14.01.2015 < tCDao.htm>

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfgiao_tiep_lien_van_hoa_viet_anh_duoi_goc_nhin_nhan_hoc_giao.pdf
Tài liệu liên quan